Nocą australijski pająk skaczący Portia fimbriata wisi do góry nogami pod nitką własnego jedwabiu i prawie całkowicie zastyga w bezruchu. Przez długi czas można było uznać, że mały drapieżnik po prostu odpoczywa; nowa praca naukowa z Uniwersytetu w Bonn sugeruje jednak coś znacznie ciekawszego: pająk zdaje się zapadać w sen w dwóch odrębnych fazach, z których jedna przypomina fazę REM znaną z ludzkiego snu.
Portia fimbriata doświadcza dwóch odmiennych faz snu, w tym fazy przypominającej REM

W tej fazie przypominającej REM poruszają się oczy pająków, a ich mięśnie drżą, podobnie jak szybkie ruchy oczu i drobne skurcze obserwowane u śpiących ludzi oraz wielu innych kręgowców. Według badaczy, których wyniki opublikowano w Proceedings of the National Academy of Sciences, to pierwsze obszerne dowody eksperymentalne, że pająki nie tylko „wyłączają się” na jakiś czas, lecz wchodzą w prawdziwy, regulowany sen. To byłoby istotne dla każdego zwierzęcia. Skoro pochodzi od istoty, której układ nerwowy ma tak mało wspólnego z naszym, rodzi to poważne pytania o pochodzenie snu.
Portia fimbriata nie jest dużym zwierzęciem; dorosły osobnik ma mniej więcej rozmiar monety jednogroszowej (porównywalny do monety jednogeurowej). To, czego jej brakuje rozmiarem, nadrabia strategią. Większość pająków żywi się głównie owadami, natomiast przedstawiciele rodzaju Portia atakują inne pająki i słyną z przebiegłych metod. Jedna sztuczka polega na manipulowaniu nicią w sieci innego pająka, żeby naśladować drgania uwięzionego, walczącego owada. Właściciel sieci pośpieszy, spodziewając się łatwego posiłku, a zamiast tego spotyka drapieżnika.
W fazie przypominającej REM oczy pająka poruszają się szybko, a mięśnie wykonują drgania podobne do ludzkich

Polowanie w ten sposób wskazuje na nietypową zdolność uczenia się, dlatego zespół z Instytutu Biologii Organizmów uniwersytetu wybrał właśnie ten gatunek. Naukowcy dogłębnie zbadali sen u ludzi i innych kręgowców, ale wciąż wiedzą zaskakująco mało o tym, jak funkcjonuje u zwierząt z zupełnie inną budową. Sprytny pająk wydawał się dobrym punktem wyjścia do rozplątania relacji między snem, układem nerwowym i poznaniem.
Naukowcy wybrali tego maleńkiego drapieżnika ze względu na niezwykłe strategie łowieckie i zdolność uczenia się

Aby ustalić, co pająki robią po zmroku, badacze umieszczali je pojedynczo w plastikowych miseczkach o średnicy około 12 centymetrów i obserwowali przez kilka dni i nocy w różnych warunkach oświetlenia. Kamery na podczerwień pozwalały filmować nocą bez włączania światła widzialnego. Materiał filmowy ukazywał, jak pająki ustawiają się do snu, kiedy odpoczywają spokojnie i kiedy pojawiają się charakterystyczne ruchy oczu oraz drżenia mięśni.
Samo siedzenie w bezruchu oczywiście nie jest równoznaczne ze snem, więc zespół musiał to rozróżnić. Odtwarzano pająkom dźwięki i mierzyli, jak szybko reaguje każde zwierzę, ponieważ naprawdę śpiące zwierzę reaguje wolniej niż zwierzę po prostu nieaktywne. Celowo przerywano też sen pająków, by sprawdzić „odskok snu” (sleep rebound) — tendencję do nadrabiania utraconego odpoczynku poprzez zwiększoną ilość snu później. Razem obserwacje i testy dostarczyły silnych dowodów, że sen Portii jest regulowany i występuje w odrębnych stadiach.
Rejestrowano pająki wielkości monety, wiszące nocą do góry nogami na niciach jedwabiu, używając kamer na podczerwień

Nie było to łatwe. Pająki odbierają świat inaczej niż ludzie, więc naukowcy musieli najpierw ustalić, który dźwięk wywoła powtarzalną reakcję. Nie mieli też sposobu na bezpośrednie mierzenie aktywności mózgu pająków, więc wszelkie wnioski musiały opierać się wyłącznie na zachowaniu, wykorzystując ogromne ilości materiału wideo w wysokiej rozdzielczości nagranego przez wiele dni i nocy. Badacze zachowali też ostrożność, nie zakładając automatycznie, że drgający pająk przechodzi przez identyczny proces jak śpiący człowiek.
Testy dźwiękowe i eksperymenty z przerywaniem snu wykazały, że pająki reagują wolniej, gdy śpią, i nadrabiają utracony odpoczynek

Ta ostrożność ma znaczenie przy najbardziej kuszącym pytaniu: czy pająki śnią? Badacze wyraźnie zaznaczają, że zaobserwowanie ruchów przypominających REM nie odpowiada na to pytanie. Badanie dowodzi jednak, że sen u tych maleńkich drapieżników jest znacznie bardziej złożony, niż wcześniej dało się to jednoznacznie ustalić.
Implikacje wykraczają poza samą grupę pająków. Większość naszej wiedzy o śnie pochodzi od kręgowców, głównie ssaków i ptaków. Odkrycie podobnych cech u zwierzęcia z radykalnie odmiennym układem nerwowym może pomóc naukowcom określić, kiedy różne rodzaje snu pojawiły się po raz pierwszy i dlaczego, oraz czy pewne mechanizmy snu są wspólne dla całego królestwa zwierząt, czy wyewoluowały niezależnie w różnych liniach. Badacze argumentują, że przyszłe prace powinny wyjść poza zwykłe „podejrzane” gatunki i objąć organizmy o nietypowych adaptacjach lub znacznie prostszych układach nerwowych — badania, które mogą zasilić nauki behawioralne, neurobiologię i chronobiologię, czyli naukę o rytmach biologicznych. Po dekadach badań wciąż pozostaje wiele podstawowych pytań o sen, także dotyczących nas samych.
Wyniki dostarczają pierwszych obszernych dowodów eksperymentalnych na regulowany sen u pająków i rodzą pytania, czy REM ewoluowało w różnych grupach zwierząt

Zespół z Bonn już planuje kolejne kroki. Badacze porównują fazy przypominające REM u różnych gatunków pająków i analizują, jak śpią pająki w warunkach naturalnych w porównaniu z laboratorium. Chcą także dowiedzieć się, co dzieje się wewnątrz mózgów pająków i owadów podczas snu oraz czy konkretne stadia snu pomagają w uczeniu się i innych zadaniach poznawczych. Kolejnym obszarem zainteresowania jest wpływ zmiany klimatu i działalności człowieka, zwłaszcza sztucznego oświetlenia nocnego, na zaburzenia snu pająków i innych stawonogów. To, czy Portia naprawdę śni, pozostaje na razie w sferze domysłów. Na razie pająk wielkości monety otworzył naukowcom nowe drzwi do jednego z najdłużej trwających zagadnień biologii.
Reklama
Naukowcy nie wiedzą jeszcze, czy pająki śnią; dalsze badania zbadają wpływ snu na uczenie się i zakłócenia wywołane sztucznym światłem

Reklama
Nocą australijski pająk skaczący Portia fimbriata wisi do góry nogami pod nitką własnego jedwabiu i prawie całkowicie zastyga w bezruchu. Przez długi czas można było uznać, że mały drapieżnik po prostu odpoczywa; nowa praca naukowa z Uniwersytetu w Bonn sugeruje jednak coś znacznie ciekawszego: pająk zdaje się zapadać w sen w dwóch odrębnych fazach, z których jedna przypomina fazę REM znaną z ludzkiego snu.
Portia fimbriata doświadcza dwóch odmiennych faz snu, w tym fazy przypominającej REM

W tej fazie przypominającej REM poruszają się oczy pająków, a ich mięśnie drżą, podobnie jak szybkie ruchy oczu i drobne skurcze obserwowane u śpiących ludzi oraz wielu innych kręgowców. Według badaczy, których wyniki opublikowano w Proceedings of the National Academy of Sciences, to pierwsze obszerne dowody eksperymentalne, że pająki nie tylko „wyłączają się” na jakiś czas, lecz wchodzą w prawdziwy, regulowany sen. To byłoby istotne dla każdego zwierzęcia. Skoro pochodzi od istoty, której układ nerwowy ma tak mało wspólnego z naszym, rodzi to poważne pytania o pochodzenie snu.
Portia fimbriata nie jest dużym zwierzęciem; dorosły osobnik ma mniej więcej rozmiar monety jednogroszowej (porównywalny do monety jednogeurowej). To, czego jej brakuje rozmiarem, nadrabia strategią. Większość pająków żywi się głównie owadami, natomiast przedstawiciele rodzaju Portia atakują inne pająki i słyną z przebiegłych metod. Jedna sztuczka polega na manipulowaniu nicią w sieci innego pająka, żeby naśladować drgania uwięzionego, walczącego owada. Właściciel sieci pośpieszy, spodziewając się łatwego posiłku, a zamiast tego spotyka drapieżnika.
W fazie przypominającej REM oczy pająka poruszają się szybko, a mięśnie wykonują drgania podobne do ludzkich

Polowanie w ten sposób wskazuje na nietypową zdolność uczenia się, dlatego zespół z Instytutu Biologii Organizmów uniwersytetu wybrał właśnie ten gatunek. Naukowcy dogłębnie zbadali sen u ludzi i innych kręgowców, ale wciąż wiedzą zaskakująco mało o tym, jak funkcjonuje u zwierząt z zupełnie inną budową. Sprytny pająk wydawał się dobrym punktem wyjścia do rozplątania relacji między snem, układem nerwowym i poznaniem.
Naukowcy wybrali tego maleńkiego drapieżnika ze względu na niezwykłe strategie łowieckie i zdolność uczenia się

Aby ustalić, co pająki robią po zmroku, badacze umieszczali je pojedynczo w plastikowych miseczkach o średnicy około 12 centymetrów i obserwowali przez kilka dni i nocy w różnych warunkach oświetlenia. Kamery na podczerwień pozwalały filmować nocą bez włączania światła widzialnego. Materiał filmowy ukazywał, jak pająki ustawiają się do snu, kiedy odpoczywają spokojnie i kiedy pojawiają się charakterystyczne ruchy oczu oraz drżenia mięśni.
Samo siedzenie w bezruchu oczywiście nie jest równoznaczne ze snem, więc zespół musiał to rozróżnić. Odtwarzano pająkom dźwięki i mierzyli, jak szybko reaguje każde zwierzę, ponieważ naprawdę śpiące zwierzę reaguje wolniej niż zwierzę po prostu nieaktywne. Celowo przerywano też sen pająków, by sprawdzić „odskok snu” (sleep rebound) — tendencję do nadrabiania utraconego odpoczynku poprzez zwiększoną ilość snu później. Razem obserwacje i testy dostarczyły silnych dowodów, że sen Portii jest regulowany i występuje w odrębnych stadiach.
Rejestrowano pająki wielkości monety, wiszące nocą do góry nogami na niciach jedwabiu, używając kamer na podczerwień

Nie było to łatwe. Pająki odbierają świat inaczej niż ludzie, więc naukowcy musieli najpierw ustalić, który dźwięk wywoła powtarzalną reakcję. Nie mieli też sposobu na bezpośrednie mierzenie aktywności mózgu pająków, więc wszelkie wnioski musiały opierać się wyłącznie na zachowaniu, wykorzystując ogromne ilości materiału wideo w wysokiej rozdzielczości nagranego przez wiele dni i nocy. Badacze zachowali też ostrożność, nie zakładając automatycznie, że drgający pająk przechodzi przez identyczny proces jak śpiący człowiek.
Testy dźwiękowe i eksperymenty z przerywaniem snu wykazały, że pająki reagują wolniej, gdy śpią, i nadrabiają utracony odpoczynek

Ta ostrożność ma znaczenie przy najbardziej kuszącym pytaniu: czy pająki śnią? Badacze wyraźnie zaznaczają, że zaobserwowanie ruchów przypominających REM nie odpowiada na to pytanie. Badanie dowodzi jednak, że sen u tych maleńkich drapieżników jest znacznie bardziej złożony, niż wcześniej dało się to jednoznacznie ustalić.
Implikacje wykraczają poza samą grupę pająków. Większość naszej wiedzy o śnie pochodzi od kręgowców, głównie ssaków i ptaków. Odkrycie podobnych cech u zwierzęcia z radykalnie odmiennym układem nerwowym może pomóc naukowcom określić, kiedy różne rodzaje snu pojawiły się po raz pierwszy i dlaczego, oraz czy pewne mechanizmy snu są wspólne dla całego królestwa zwierząt, czy wyewoluowały niezależnie w różnych liniach. Badacze argumentują, że przyszłe prace powinny wyjść poza zwykłe „podejrzane” gatunki i objąć organizmy o nietypowych adaptacjach lub znacznie prostszych układach nerwowych — badania, które mogą zasilić nauki behawioralne, neurobiologię i chronobiologię, czyli naukę o rytmach biologicznych. Po dekadach badań wciąż pozostaje wiele podstawowych pytań o sen, także dotyczących nas samych.
Wyniki dostarczają pierwszych obszernych dowodów eksperymentalnych na regulowany sen u pająków i rodzą pytania, czy REM ewoluowało w różnych grupach zwierząt

Zespół z Bonn już planuje kolejne kroki. Badacze porównują fazy przypominające REM u różnych gatunków pająków i analizują, jak śpią pająki w warunkach naturalnych w porównaniu z laboratorium. Chcą także dowiedzieć się, co dzieje się wewnątrz mózgów pająków i owadów podczas snu oraz czy konkretne stadia snu pomagają w uczeniu się i innych zadaniach poznawczych. Kolejnym obszarem zainteresowania jest wpływ zmiany klimatu i działalności człowieka, zwłaszcza sztucznego oświetlenia nocnego, na zaburzenia snu pająków i innych stawonogów. To, czy Portia naprawdę śni, pozostaje na razie w sferze domysłów. Na razie pająk wielkości monety otworzył naukowcom nowe drzwi do jednego z najdłużej trwających zagadnień biologii.
Naukowcy nie wiedzą jeszcze, czy pająki śnią; dalsze badania zbadają wpływ snu na uczenie się i zakłócenia wywołane sztucznym światłem


















