#1
Pracuję jako pielęgniarka, kiedyś w klinice AIDS — jeszcze przed erą leków antyretrowirusowych. Wtedy większość pacjentów umierała. Dziś, przynajmniej w krajach rozwiniętych, HIV to przewlekła choroba, którą można kontrolować.
#2
Gdzieś w głębinach oceanu pływają rekiny, które żyły już w roku 1550 — niektóre gatunki są bardzo długowieczne.
#3
Jednym z najbardziej zaskakujących faktów jest tlen. Wolny tlen w atmosferze Ziemi występuje tylko dlatego, że żywe organizmy ciągle go produkują — bez fotosyntezy stopniowo zniknąłby w reakcjach z skałami, gazami wulkanicznymi i materią organiczną. Kiedy mikroby zaczęły wytwarzać tlen, doszło do „wielkiego utlenienia” — atmosferyczna zmiana, która zabiła wiele ówczesnych form życia, a równocześnie przygotowała grunt dla kolejnej ewolucji. Ozon też powstał dzięki tlenowi i chroni powierzchnię przed promieniowaniem UV — brak tlenu oznaczałby więcej raka skóry i inne zagrożenia. Dlatego wykrycie stabilnej, bogatej w tlen atmosfery na odległej planecie może być silnym sygnałem, że tam działa życie.
#4
Grizzly potrafi biegać niemal tak szybko jak przeciętny koń.
#5
Wszystko, co dowiadujemy się o dziobie kaczym, jest zdumiewające. Składają się tu: dziwaczny wygląd, skład genetyczny, elekroreceptory (rzadkie u ssaków), aż po niecodzienny układ chromosomów — mają aż dziesięć chromosomów płciowych i brak klasycznego genu SRY decydującego o płci. Do tego policzkowe kieszonki jak u chomika i ogon służący do przenoszenia materiału gniazdowego.
#6
Naukowcy odkryli obłok w kosmosie zawierający związki chemiczne podobne do tych w alkoholu etylowym — mówiąc w skrócie: w kosmosie istnieje „obłok alkoholu”.
#7
Odkrycie Wielkiego Przyciągającego (Great Attractor) — ogromnej anomalii grawitacyjnej, która przyciąga lokalne struktury, w tym Drogę Mleczną, z prędkościami rzędu setek kilometrów na sekundę. Nie wiemy dokładnie, czym jest, bo leży za „strefą unikania” naszej galaktyki, ale jego masa szacowana jest na ogromne wartości.
#8
Eksperymenty na „mózgach rozłączonych” (split-brain). U pacjentów, którym przecięto ciało modzelowate, lewa i prawa półkula nie mogły się komunikować. Badania pokazały, że każda półkula może mieć oddzielne doświadczenia i przekonania — na przykład przedmiot widziany tylko lewemu polu widzenia mógł być wskazany przez lewą rękę, choć pacjent nie potrafił go nazwać. W jednym eksperymencie polecenie pokazywane prawej półkuli powodowało, że pacjent wykonywał polecenie, a mówiąca lewa półkula wymyślała racjonalne wyjaśnienie zachowania, którego nie widziała — co pokazuje, że mózg potrafi konstruować wiarygodne, lecz zmyślone powody własnych działań.
#9
Istnieje gatunek salamandry, który broni się, wyciągając żebra przez boki ciała jak kolce.
#10
Ukąszenie niektórych kleszczy może wywołać u ludzi alergię na mięso — reakcję na cukier alfa-gal przenoszony przez kleszcza, która powoduje późne reakcje alergiczne po spożyciu produktów mięsnych.
#11
Krewetkopodobne homary (lobstery) wykazują zjawisko zwane praktycznie „biologiczną nieśmiertelnością” — ich komórki starzeją się wolniej dzięki aktywności telomerazy. W praktyce umierają z powodu wyczerpania, chorób, drapieżników lub problemów z linieniem.
#12
Mrówki mierzą odległość, licząc kroki. Udowodniono to, zakładając niektórym osobnikom miniaturowe „kozaczki” — przez to przeszły dalej niż powinny, co wskazywało, że polegają na liczbie kroków jako wskaźniku dystansu.
#13
Osoby niewidome od urodzenia praktycznie nie zapadają na schizofrenię — to zjawisko opisane w literaturze neuropsychiatrycznej. Ważne: chodzi o osoby urodzone niewidome; celowe oślepianie nikogo nie chroni.
#14
Ogrom przestrzeni kosmicznej i fakt, że wszechświat się rozszerza — pytanie „w co?” potrafi kompletnie zdekonstruować intuicję; to jedno z najbardziej niewiarygodnych uczuć wobec skali rzeczywistości.
#15
MRI — rezonans magnetyczny. Technologia polegająca na wykorzystaniu potężnego magnesu i fal radiowych do manipulacji spinami atomów, a potem przetworzeniu tego na obrazy 3D mózgu i ciała — brzmi jak magia, a działa.
#16
Roślina „kameleon” — Boquila trifoliolata — potrafi naśladować kształt, wielkość i kolor liści roślin, na których się pnie, nawet sztucznych plastikowych roślin, mimo braku zrozumiałych chemicznych czy genetycznych sygnałów do kopiowania.
#17
Różne zwierzęta postrzegają upływ czasu w różnym tempie — mniejsze zwierzęta z szybszym metabolizmem często doświadczają „wolniejszego” subiektywnego upływu czasu.
#18
Kiedyś populacja ludzka niemal wyginęła — w pewnym momencie liczyła mniej niż kilkaset do około tysiąca osobników, co mogło mocno wpłynąć na genetyczną historię naszego gatunku.
#19
Dializa otrzewnowa — metoda zastępcza dla pracy nerki, polegająca na wprowadzeniu płynu do jamy brzusznej, który przez dzień oczyszcza krew, a następnie jest usuwany. Działa zadziwiająco skutecznie jako alternatywa dla klasycznej hemodializy.
#20
Splątanie kwantowe i cała mechanika kwantowa — to obszary, w których intuicja zawodzi i gdzie podstawowe zjawiska wydają się sprzeczne ze zdrowym rozsądkiem.
#21
Podboje Czyngis-chana doprowadziły do tak dużego spadku zaludnienia na pewnych obszarach, że przez kilkadziesiąt lat emisje dwutlenku węgla znacząco się obniżyły — historia potrafi mieć zaskakające skutki klimatyczne.
#22
Prędkość światła i prędkość oddziaływań grawitacyjnych są porównywalne. Gdyby Słońce zniknęło nagle, Ziemia kontynuowałaby orbitę jeszcze przez około osiem minut — dokładnie tyle, ile trwa dotarcie do nas światła ze Słońca.
#23
Priony — białka, które mogą źle się złożyć i zmienić konformację sąsiednich białek, wywołując kaskadę nieprawidłowego fałdowania. To zupełnie inny mechanizm choroby niż typowe infekcje wirusowe czy bakteryjne.
#24
Podobno osoby głuche od urodzenia (ale nie nieme) wydają inne dźwięki podczas kichania niż osoby słyszące — sugeruje to, że dźwięk kichnięcia jest częściowo nabyty i zależy od wzorców słuchowych.
#25
Wybuch gamma (gamma-ray burst) ma potencjał do wyzerowania życia na planecie — jeśli potężny rozbłysk skierowany byłby w naszą stronę, zniszczenia mogłyby nastąpić bez ostrzeżenia.
#26
Rekiny istnieją dłużej niż drzewa — ich linie ewolucyjne są starsze niż większość współczesnych drzew.
#27
Eksperyment z dwoma szczelinami (double-slit) potrafi zburzyć intuicję: cząstki wykazują zachowanie falowe i korpuskularne w zależności od sposobu obserwacji — to jeden z najbardziej zadziwiających dowodów natury kwantowej.
#28
Znaczna część ludzi nie ma wewnętrznego monologu — wiele osób nie doświadcza ciągłego narracyjnego głosu w głowie, co jest dla innych trudne do wyobrażenia.
#29
W ewolucji zdarza się zjawisko konwergentne, w którym ten sam skomplikowany motyw ewoluuje niezależnie wielokrotnie — u jednego ptaka zaobserwowano takie „ponowne” ewolucyjne wydarzenie dwukrotnie w różnych okresach.
#30
Ludzie są wyjątkowo przystosowani do długodystansowego biegania — w biegach wytrzymałościowych przewyższamy większość innych gatunków dzięki kombinacji anatomii i termoregulacji.
#31
Nie tylko mleczne i stałe zęby — istnieje trzeci zestaw zawiązków zębów, który zwykle nie rozwija się. W Japonii trwają próby terapii mających przywrócić wzrost zębów u dorosłych — brzmi jak science fiction, ale to rzeczywista gałąź badań.
#32
Mózg za każdym razem, gdy odtwarza wspomnienie, je nieco przepisuje — nasze najpewniejsze wspomnienia mogą z czasem zmieniać się i zniekształcać.
#33
Wulkaniczne ślimaki potrafią mieć muszle zawierające metaliczne związki — natura potrafi tworzyć zaskakujące rozwiązania materiałowe.
#34
We Francenvillian Formation w Gabonie znaleziono spiralne odciski sprzed około 2 miliardów lat. Są one albo mineralnymi konkrecjami, albo — co bardziej sensacyjne — pozostałościami niezwykłych, wczesnych form życia wielokomórkowego, które mogły rozwinąć się lokalnie dzięki specyficznym warunkom geochemicznym i potem wyginąć.
#35
Zapach świeżo skoszonej trawy to tak naprawdę sygnał chemiczny — rośliny uwalniają lotne związki w odpowiedzi na uszkodzenia, co może działać jako forma „alarmu” lub sygnał ostrzegawczy.
#36
Jeśli przybliżylibyśmy się aż do długości Plancka i próbowali jeszcze bardziej — energia wymagana do dalszego zagęszczenia przestrzeni doprowadziłaby lokalnie do powstania osobliwości, czyli czarnej dziury.
#37
Uderzenie modliszki morskiej (mantis shrimp) działa jak pocisk — siła, prędkość i towarzysząca kawitacja powodują ekstremalne efekty: ogromne przyspieszenia, fale uderzeniowe i lokalne temperatury bardzo wysokie w ułamku sekundy.
#38
Haplodiploidia — osobliwy sposób determinacji płci u błonkówek (mrówki, pszczoły, osy). Z zapłodnionego jajka rozwija się samica, z niezapłodnionego samiec. Ta mechanika sprzyja altruistycznym układom społecznym, bo genetyczne korzyści opieki nad siostrami mogą przewyższać korzyści z rozmnażania własnego potomstwa.
#39
W twoim ciele jest więcej komórek bakteryjnych niż własnych komórek człowieka — mikrobiom stanowi ogromną i niezbędną część naszej biologii.
#40
Transmisja sygnału bez przewodów — przesyłanie informacji radiowo i bezprzewodowo brzmi dziś jak magia, ale to inżynieria oparta na fizyce fal elektromagnetycznych.
#41
Karazinizacja (carcinization): ewolucja wielokrotnie doprowadziła rozmaite skorupiaki do kształtu „kraba” — ten schemat morfologiczny okazuje się niezwykle korzystny i pojawia się konwergentnie.
#42
Grzyby nie są ani roślinami, ani zwierzętami — ich królestwo jest odrębne, więc to, co jemy jako „grzyby”, to zupełnie inny rodzaj organizmów.
#43
Prędkość światła w próżni jest stała dla wszystkich obserwatorów niezależnie od ich ruchu — to fundament teorii względności i często zaprzecza intuicji codziennego doświadczenia.
#44
Jest grzyb, który dosłownie przejmuje mózg owada i kieruje jego ciałem na najwyższe punkty, aby lepiej rozsiać swoje zarodniki — naturalne „przejmowanie kontroli” w celu reprodukcji.
#45
Im więcej zgłębiamy naturę rzeczywistości, tym bardziej staje się ona niepojęta — jakby wszechświat zostawiał nam wskazówki, ale nadal ukrywał sedno swojej budowy.
#46
Gdyby wszystkie atomy z ludzi skurczyć do samych jąder atomowych, cała ludzkość zmieściłaby się w objętości porównywalnej do kostki cukru — atomy to głównie pusta przestrzeń.
#47
Co roku ginie około 3 bilionów ryb — większość z powodu uduszenia po złowieniu, co jest bolesnym procesem trwającym nawet kilkadziesiąt minut. Dla porównania w historii żyło około 100 miliardów ludzi.
#48
Planeta dziewiąta — hipotetyczne, masywne ciało Układu Słonecznego, które mogłoby wywierać wpływ na orbity obiektów w pasie Kuipera; jego istnienie nie jest jeszcze potwierdzone, ale analiza orbit sugeruje jego wpływ.
#49
Kurczaki to żywe dinozaury — zdobywamy dowody filogenetyczne, że ptaki są bezpośrednimi potomkami grupy dinozaurów teropodów.
#50
Przez nas cały czas przechodzą niezliczone, niemal niewyobrażalnie małe cząstki zwane neutrino. Jedyne sposoby wykrywania ich wymagają ogromnych, czułych detektorów — np. podziemnych zbiorników z wodą, w których obserwuje się rzadkie błyski światła po zderzeniu neutrina z cząstką wody. Czasem zdarza się, że neutrino zmienia bit w elektronice, co może powodować sporadyczne błędy obliczeniowe.
#51
Syfonofory — kolonijne organizmy morskie, które wyglądają jak pojedyncze stworzenia, ale w rzeczywistości to złożone zespoły wyspecjalizowanych osobników. Głębia morska pełna jest organizmów, które brzmią jak z innego świata.
#52
Okoł połowy ludzi nosi pasożyta Toxoplasma gondii, pochodzącego często od kotów. U myszy zmienia on zachowanie tak, że łatwiej padają ofiarą kotów. Wpływ na ludzkie zachowanie jest badany — są pewne korelacje, ale brak jednoznacznych dowodów przyczynowych.
#53
W skali kosmicznej nasz wpływ jest praktycznie niezauważalny — w porównaniu z wiecznością i ogromem wszechświata jesteśmy krótkim, małym zjawiskiem, co bywa doświadczeniem demitologizującym naszą własną ważność.
#54
Szczepionka przeciw wściekliźnie działa bardzo dobrze, ale ze względu na etykę i trudność w przeprowadzeniu kontrolowanych eksperymentów na ludziach, dokładne oszacowanie skuteczności w różnych warunkach opiera się na danych poeksperymentalnych i obserwacjach — zdajemy sobie sprawę, że działa, ale nie możemy testować tego w sposób, który byłby całkowicie idealny.
#55
Do momentu, gdy szlak WNT1 jest wyciszany w późnym dzieciństwie, ludzkie ciało potrafi jeszcze odrastać końcówki palców. U gatunków regenerujących całe kończyny ten szlak pozostaje aktywny przez całe życie — badania nad jego modulacją mają nadzieję umożliwić lepszą regenerację u ludzi.
#56
Oczy mają własne mechanizmy odpornościowe i w pewnych sytuacjach przeszczep oka mógłby zostać odrzucony — to przypomnienie, że nawet narządy o specyficznym statusie immunologicznym nie są całkowicie „poza” układem odpornościowym.
#57
Na poziomie atomowym jesteśmy w większości pustą przestrzenią: atomy to jądro i chmura elektronowa — to interakcje pól energetycznych, które definiują materię.
#58
W niektórych przypadkach leczenie ciężkich infekcji jelitowych polega na przeszczepie mikrobioty kałowej — medycznie kontrolowany transfer stolca od zdrowego dawcy do chorego może przywrócić prawidłowy mikrobiom i wyleczyć dotąd oporne zakażenia.
#59
Zespół z Cambridge, badając atmosferę planety K2-18b, wykrył sygnały molekuł, które na Ziemi produkują tylko proste organizmy — to ekscytujący trop w poszukiwaniu życia pozaziemskiego.
#60
Pracuję z komórkami nowotworowymi pochodzącymi od ludzi, którzy zmarli dekady temu — niektóre linie komórkowe da się zamrażać i rozmrażać w nieskończoność, wysyłać do laboratoriów na całym świecie i namnażać; nie są to możliwości, które obserwujemy w normalnych, zdrowych tkankach, chyba że wprowadzimy zmiany powodujące transformację nowotworową.
Polub nas →
